Te Tautoko 62

Contents
Te Tautoko 62
He kupu whakataki
He aha hoki tēnā, te whakamahana o te ao?
Nō hea te āpitihanga hauhā korohū?
Te māra kai o ngā karoro
Kua rongo anō koe kei te wera haere a Papatūānuku?
Te haka a Tūmatauenga

He kupu whakataki

I whakatakotoria tēnei huinga pukapuka a Te Tautoko hei rauemi reo Māori e pā ana ki te ao Māori i roto i te horopaki, mō ngā rā o mua, o tēnei wā, me ngā rā e heke mai nei.  Ka tautokona ngā whāinga matua o ia marau, arā te reo Māori, pāngarau, pūtaiao, hangarau, ngā tikanga ā-iwi, ngā toi, me te hauora mō ngā taumata toru ki te ono.  Ka noho mai he kōrero paki, he kōrero pono hei tūāpapa, ā, ko te tikanga, mai i reira ka toro ngā ākonga ki te mahi takitahi, ā-rōpū, ā-akomanga rānei i te roanga atu o ngā kōrero.

I horahia a Te Tautoko 62 hei whāwhātanga mā te hunga kei te ako i te reo Māori me ōna tikanga.

Te whakamahi i tēnei pukapuka
Hei āwhina, hei tautoko tēnei pukapuka i te pouako i a ia e whakarite mahere ako mā ngā ākonga.  Ka arotahi ngā whāinga paetae, ngā pūkenga, te kawenga, me te aromatawai ki Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa.  E hāngai ana te horopaki kei te kaupapa matua, arā ko Te mahana haere o te ao, ki te taumata me tāu e hiahia ana mō āu ākonga.  Whakawehea ngā whenu hei whakawhanake i ngā pūkenga o ngā ākonga. Tērā pea, ka hiahia koe ki te whakatārua i ngā wāhanga o tēnei pukapuka hei tāpiri atu ki tāu mahere.

Te kaupapa matua o Te Tautoko 62
Me āta pānui te kaupapa matua o Te Tautoko 62, arā ko Te mahana haere o te ao.  Nā ngā raruraru ka pā ki te taiao, kua kaha kē atu te mahana haere o te ao.  Tae atu ki ētahi whakamāramatanga kia kore ai te tangata e tūkino i tō tātou ao.

Ngā kaupapa whāiti o Te Tautoko 62
E rima ngā kaupapa whāiti hei mahi, hei rangahau mā ngā ākonga, mā te pouako hoki:

•	He aha hoki tēnā, te whakamahana o te ao?
•	Nō hea te āpitihanga hauhā korohū?
•	Te māra kai o ngā karoro.
•	Kua rongo anō koe kei te wera haere a Papatūānuku?
•	Te haka a Tūmatauenga

He aha hoki tēnā, te whakamahana o te ao?
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 87)

Whenu	Tuhituhi (Pānui)
Kōeke	4	
Whāinga paetae	Me whai hua, me mārama te tuhi a te ākonga i ngā momo tuhinga huhua noa mō ngā kaupapa whānui, ā, me hāngai te tuhinga ki te pūtake me te hunga pānui.
Pūkenga	Ko te whakaputa ā-tuhi i ōna whakaaro me te tāpiri anō i ētahi kōrero hei tautoko atu.
Te kawenga	Mā te kaiako te tuhinga e pānui ki ngā ākonga, kātahi ka pānui ko ngā ākonga me te kaiako.  I te kaiako e pānui ana, mā ngā ākonga ngā kupu hōu e tohu ki te pene rākau.  Kia mutu te pānui, me te matapaki i ngā kupu hōu, wānangahia ngā tikanga kia mārama ai ngā ākonga ki te tino ngako o te kōrero.  Whakaritea he kete kupu hōu hei āwhina i te tuhituhi a ngā ākonga.  Kōrerohia te āhua o Wikitoria:

•	Ko wai ia?
•	Ki ngā whakaaro o ngā ākonga, he aha ia i pātai atu ai mō te kaupapa rā, arā, te whakamahana o te ao?
•	Ki ō rātou whakaaro, kua māharahara a Wikitoria ki te kaupapa nei?
•	He aha ia i whakaaro pērā ai?
Me mahi takirua ngā ākonga.  Ko tā rāua mahi he rangahau i te āhuatanga o tēnei kaupapa kia mōhio ai rāua he aha ngā āwangawanga o ngā kairangahau pūtaiao mō te āhua o te ao.  Kia kitea he kupu hōu, me tuhi ki tā rāua rārangi kupu hōu. Me tuhi reta tētahi o rāua ki te ētita o te niupepa e pā ana ki tētahi take e rērere ana i te ao.  Me āta whakaraupapa ia i ōna whakaaro, me whakamahi ko ngā kupu hōu kua akongia kia hāngai pū ki te kaupapa.  He pai tonu te whakauru i ētahi kupu e hāngai ana ki ōna kare 
ā-roto.

Ko tā tērā o rāua he tuhi whakautu ki te reta a tōna hoa, ānō nei ko ia te ētita. Me whai whakaaro ia ki ngā whakaaro o te kaituhi, me āta whakaraupapa ia i āna kupu kia pai ai tana urupare.
Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakatakoto kōrero e hāngai ana te āhua ki te kaupapa me te hunga pānui.

 

Nō hea te āpitihanga hauhā korohū?
Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 69)

Whenu	Kōrero (Whakarongo)
Kōeke	4	
Whāinga paetae	Ahakoa te horopaki e whai hua ana te whai wāhi atu a te ākonga ki ngā whiriwhiri; ka taea anō hoki te whakaputa whakaaro, te whiu pātai me te mārama anō ki ngā hiahia o te hunga whakarongo mai.
Pūkenga	Ko te maringi noa a te pātai, a te whakautu ki ngā kōrero-ā-rōpū. Ko te āta whakamārama i ōna wheako me ōna whakaaro.
Te kawenga	Me āta pānui tahi ngā ākonga me te kaiako i te tuhinga.  He maha ngā kupu hōu, nā reira, me whai wāhi ngā ākonga ki te whakahua i ngā kupu me ngā tikanga kia mārama tonu ki te ia o te kōrero.  Mā te kaiako ētahi pātai aroā e tuku ki ngā ākonga kia mōhio ai ia mēnā e mārama ana rātou ki te kōrero.  (Mā ngā ākonga e tuku ētahi pātai, kei noho rangirua rātou i ētahi tū āhuatanga o te kōrero, o te reo rānei.)

Hei tauira:

•	He aha te kaituhi i whakaaro ai nō te tangata te ’āpitihanga hauhā korohū’?
•	He aha te kupu pūtaiao mō tēnei mea te ’ozone layer’?
•	Ki te kore te papa hāora toru, kua kore hoki te aha?
•	Ka ahatia tō tātou ao mēnā karekau he papa hāora toru?
•	He aha tēnei mea, te whakamahana o te ao, ki a koe? Whakamāramahia.
Whakaritea he mahi whakatau.
Whakarōpūngia ngā tamariki – kia whā pea ngā rōpū; kia whā ki te ono ngā tamariki ki ia rōpū.  Ko tā ngā rōpū, he āta matapaki anō i te kaupapa mō tētahi wā poto.  I nāianei me huri rātou hei mema o tētahi kaunihera, o tētahi kāwanatanga rānei. He mahi pōti hei whakaingoa i ngā māngai mō tētahi rōpū whakahaere kaupapa te mahi.  Ko tā ia mema o ngā rōpū he whakarite kōrero, he whakarite kauhau kia whakamārama atu ki te katoa he aha ōna painga, he aha hoki tāna e whakaaro ake ai ki te kaupapa, Te whakamahana o te ao.  Māna hoki tētahi kōrero whakamahuki e tuku hei hopu i te tangata kia kore ai rātou e tūkino i te ao.

Me whiu pātai te hunga whakarongo ki ia kaikauhau kia pai ai ā rātou pōti. Kia oti ngā kauhau, ka tuku pōti ngā ākonga.

Me pēnei tonu te haere kia mutu katoa ngā kaikōrero o te akomanga.
Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakaputa kau noa i ōna whakaaro
•	whakaara ake i ngā pātai e tika ana
•	whakautu i ngā hiahia o te hunga whakarongo.

Te māra kai o ngā karoro 

Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 77)

Whenu	Pānui (Tuhituhi)
Kōeke	3	
Whāinga paetae	Ka taea e te ākonga te tīpako mai me te pānui ngā tuhinga, hei whakangahau, hei whakaea hoki i ngā kaupapa kua whakaritea.
Pūkenga	Ko te whakamahi i ngā rautaki pānui hei āwhina i te pānui kupu hōu, kīanga hōu rānei.
Te kawenga	Kia rua, kia toru rānei te pānui ā-waha a te kaiako i te kōrero ki ngā ākonga. I te wā tuatahi, me whakarongo ngā ākonga me te whai haere i ngā kupu. I te wā tuarua me whakarongo anō ngā ākonga, ēngari me tohu i tētahi kupu hōu mā te pene rākau.  Ko te pānui tuatoru te wā hei whakarongo, hei tohu kupu hōu, hei whakangahau kia waia haere ngā ākonga ki ngā kupu o te kōrero.

Tukua ngā ākonga ki te kōrero i ngā kupu hōu.  Tuhia ngā rārangi kupu ki te papamā. Matapakihia ngā kupu kua tohua e ngā ākonga.  Wānangahia te tikanga o ia kupu kia mārama pū ai rātou.  Kei ngā ākonga tētahi rārangi kupu.  Ko tā rātou mahi he kimi i ngā kupu taurite ki te kōrero (kei te whārangi 9 tētahi tauira o te rārangi kupu) kia hāngai tonu ki te horopaki o te kōrero.

Kei ngā ākonga tonu te tikanga mēnā ka mahi takitahi, takirua, ā-rōpū rānei.

Hei tauira:

Te kimi kupu taurite	
Kupu hōu	Kupu taurite	
tīwē	tawetawē	
taukaikai	tautohetohe	
wē	keo	
kurupākara	tīhoihoi	
kā	ngē	
huarere	āhuarangi	
whiwhiu	rewa	
kōwetewete	kōrerorero	
hārō	tiu	
ngoengoe	kīrea	

Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	tīpako me te panui i ngā tuhinga
•	whakamahi i ngā rautaki pānui
•	pānui i ngā kupu hōu.

Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 104)

Whenu	Whakaatu (Mātakitaki)
Kōeke	4	
Whāinga paetae	Ka whakaatu te ākonga i te reo ataata i ngā horopaki huhua, ā, e hāngai ana te whakaaturanga ki te kaimātakitaki.
Pūkenga	Ko te tāutu i ngā hiahia o te hunga mātakitaki. Ko te tīpako i ngā āhuatanga reo ataata e hāngai ana ki te horopaki.
Te kawenga	He rawe te pakiwaitara nei.  Ka taea te takahuri hei whakatau, hei whakaari rānei. Tohaina ētahi tāruatanga o te tuhinga ki ngā ākonga hei pānui, hei āta wetewete i ngā wāhanga kōrero hei kupu kiripuaki.  Me whakaaro ngā ākonga ko wai a wai, arā, ko wai ka tū mō Honetana Pōhatu e ora tonu ana, ko wai hoki ka tū mō te kāhui karoro.

Tukuna ngā kiripuaki katoa kia āta whakaharatau i ā rātou kōrero kia hāngai pū ki ngā kupu e whakahua ana i te āhua o ō rātou reo.  

Hei tauira: 

Tawetawē, tīhoihoi, te aha, te aha.  Me whai whakaaro ngā ākonga ki te ariā matua o te kōrero, arā ki te karoro me te waimeha haere o ā rātou kai.

Whakaarihia.

Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakangahau, te aronui ki te hunga mātakitaki, te āta whakaari hoki i te kōrero kia mau mārika ai te kaupapa matua e te hunga mātakitaki.

Kua rongo anō koe kei te wera haere a Papatūānuku? 

Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 136)

Whenu	Te tauanga
Taumata	4	
Whāinga paetae	Ngā hōpara tauanga
I roto i ngā horopaki whai tikanga, me mōhio te ākonga:
•	ki te whakarite hōpara tauanga i runga i te whakaaro ki tētahi kaupapa whakamātau rānei e whai tikanga ana
•	ki te kohikohi raraunga hāngai
•	ki te kōwhiri, ki te hanga whakaari raraunga tōtika (tūtohi auau, kauwhata pou, kauwhata pouhere) hei whakaatu āhuatanga tāpua o roto i ngā raraunga ine.

Te whakamāori pūrongo tauanga
I roto i ngā horopaki whai tikanga, me mōhio te ākonga:
•	ki te whakamārama i ngā āhuatanga kōhure (ngā mōwaho, ngā rāpoi, me te āhua o te tuaritanga raraunga) i roto i ngā whakaari raraunga
•	ki te arotake i ngā whakamārama whakaari raraunga a ētahi atu
•	ki te tāpae whakaaro ki ngā pānga, ki ngā mahi rānei ka takea mai i ngā otinga o tētahi hōpara tauanga.
Whakatakoto horopaki	Te āta tiaki i a Papatūānuku
Kia hāngai atu ki ngā kōwhiringa 1–5 nā te kaituhi i whakarārangi mai i te whārangi 23. 
Ko wai o te akomanga ka whai i ēnei tūmomo mahi hei āwhina i te tuakitanga o Papatūānuku? Tokohia ka ako tonu?
Tokohia ka whakamahi i ngā waka hei kawe i te marea? 
Tokohia ka haere mā raro, ka eke paihikara rānei? 
Tokohia ka whakarite tukanga hangarua?
Te kawenga	Ngā hōpara tauanga
Ka pānui te kaiako i te kōrero ki ngā ākonga, kātahi ka pānui ā-whatu ngā ākonga kia waia haere rātou ki te kōrero.

Me mahi takirua ngā ākonga.  Mā ia tokorua tētahi hōpara tauanga e āta whakarite mō ngā tauira mahi hei tiaki i te whenua, i te ao (arā, te haere mā raro).  Ākene pea ka pātaihia ko ngā ākonga nō roto i ō rātou akomanga ake; tērā pea, ka puta atu ki ētahi atu akomanga – kei ngā ākonga te tikanga.  Me āta whakarite ngā pātai kia hāngai pū ki tā rātou e rangahau ai.  Me whakarite he tūtohi tatau kia kohia ngā raraunga (me whai whakaaro ngā ākonga ki te rahi o ngā ākonga i roto i te/ngā akomanga).

Hei tauira:

I nāianei me āta whiriwhiri i tētahi huarahi pai hei whakaatu i te raraunga kua kohia. Me whakaatu i ngā momo kauwhata e tika ana, arā, i te kauwhata pou, kauwhata porohita, kauwhata tāhei rānei.

Te whakamāori pūrongo tauanga
Ko tā ia tokorua he āta whakarite i ngā raraunga, he whakaatu mai i tētahi tūtohi, i tētahi kauwhata hoki.  Me whakaatu te raraunga ki te katoa.  Me āta whakamārama i ngā āhuatanga o te mahi arā, i te painga, i te kino, i te tika, i te aha atu rānei. Ka mutu me āta whakatau e te tokorua ō rāua whakaaro kia puta mai ai tētahi kōrero whānui mō te āhua o te mahi, mō te raraunga, mō te kaupapa rā anō.

Hei tauira:

•	Ka pēhea ōu nā whakaaro ki te mahi?
•	Ki ōu nā whakaaro, ka āwhinatia te ao e ēnei mahi?
•	He aha ngā painga o te haere pēnei ki te kura?
•	He aha ngā āhuatanga pai ka pā ki a Papatūānuku?  Matapaehia.
•	Tokohia ngā ākonga ka hīkoi mai ki te kura?  Tokohia ka haere mā runga pahi, waka, paihikara rānei?
•	He tokoiti, he tokomaha rānei?
•	He aha rātou e pērā ai?
•	Mēnā he tokoiti ka haere ki te kura mā ēnei momo, me pēhea tāua e huri ai i ō rātou whakaaro kia tīmata ki te whakamahi i tētahi atu momo?
•	Tukua mai he tāpae kōrero hei whakamārama i ngā otinga o te hōpara tauanga.
•	Ka pēhea te whakamahi i ngā otinga kia mārama te tangata ki tāu e tāpae nei?

Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakarite hōpara tauanga, kei roto he tīmatanga, he whanaketanga, he otinga rānei
•	whakatau whakaaro
•	tuku tāpae kōrero mō ngā otinga, mō te raraunga i kohia ai.

Te haka a Tūmatauenga

Te Reo Māori i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 87)

Whenu	Tuhituhi (Pānui)
Kōeke	4	
Whāinga paetae	Me whai hua, me mārama te tuhi a te ākonga i ngā momo tuhinga huhua noa mō ngā kaupapa whānui, ā, me hāngai te tuhinga ki te pūtake me te hunga pānui.
Pūkenga	Ko te whakamātau me te whakapakari i ēnei momo tuhituhi, arā, te tuhi whakaihiihi, te tuhi ruri, te tuhi arotake.
Te kawenga	Whakarōpūngia ngā ākonga kia rite te rahi o tēnā rōpū, o tēnā rōpū ki te rahi o ngā kiripuaki i te whakaari.  Waiho ake ngā ākonga ki te whakarite i tētahi paku whakaari hei whakangahau i te hunga mātakitaki.  Tohua rātou ki te tuhituhi i tētahi haka, i tētahi rotarota, i tētahi waiata rānei hei whakakapi i te whakaari, kia hāngai ki ngā whakaaro, ki ngā mahi, ki ngā kupu a ngā Poutiriao (a ngā atua Māori).
Me whai whakaaro ngā ākonga ki te tino ngako o te kaupapa tuhituhi, arā ki te āhua o Ranginui rāua ko Papatūānuku e tāmia nei e ngā haurehu kino.  Pērā rawa i a Tūmatauenga, ka whai wāhi ngā ākonga ki te whakaputa i ō rātou kare ā-roto e pā ana ki tēnei take.

Mā ngā ākonga te tuhinga e āta pānui ā-whatu anō ki te kimi rānei i ētahi kupu hei whakamahi i ā rātou haka, rotarota, waiata.  Mā rātou e whakamahi ētahi atu haka, waiata rānei kia kimihia he tū kupu, he kīanga hei āwhina i te tuhinga.
Hei tauira:

Ararā e!
He aha te hua?  He aha te hua? 
Mā wai rā?  Mā wai rā?

Karawhiua ngā hau tākiri a Tāwhirimātea
Hakaina ngā waewae whanawhana a Tāne mahuta
Papaki kau ana ngā tai a Tangaroa
Arā, puia ake ngā wai
Puia ake ngā wai!

Ruia nei ngā kano a Rongo, a Haumie
Rū ana te whenua e!
Hū ake ana ngā maunga e! 
Rūaumoko
I a haha!
Auē hī!  Auē hā! 
Hī auē hī!

Ko tā ia rōpū i nāianei he whakarite i ngā mahi ā-ringa kia hāngai ki ngā kupu, hei hopu i te hunga mātakitaki.

(Tirohia te hononga ki te marautanga o Ngā Toi i te whārangi 16.)

Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	whakatakoto kōrero e kitea ai tōna auahatanga ki te tuhi kōrero paki
•	tino ngako o te kaupapa tuhituhi
•	āhua o Ranginui rāua ko Papatūānuku e tāmia nei e ngā haurehu kino
•	whakaputa i ō rātou kare ā-roto
•	āta tīpako i ngā kupu me ngā rerenga kōrero kia whai hua ai te tuhi
•	whakatakoto, ki te whakaraupapa i ōna whakaaro kia tika ai te rere o te kōrero.

Ngā Toi i roto i te Marautanga o Aotearoa (wh. 59)

Whenu	Tūhura:  Ngā Mahi a Te Rēhia
Kōeke	3	
Whāinga paetae	Ka tūhura te ākonga i ngā nekehanga i roto i ngā horopaki huhua o Ngā mahi a Te Rēhia.
Pūkenga	Ka taea e te ākonga te whakaraupapa mōhiohio hei tautoko nekehanga i roto i ngā horopaki huhua.
Te kawenga	E āhei ana te ākonga ki te hanga mahere e whakaatu ana i te tūranga o ngā kiripuaki i roto i tētahi nekehanga.
E āhei ana ki te āta titiro ki tā te Māori whakaatu nekehanga tinana i roto i āna waiata.

Rerenga kōrero	“Torona tītaha!”
“Puritia kia mau!”
“Whiua ki te ao, ki te rangi.”
“Waewae takahia!”

Aromatawai	Ka whakaaturia tana tohungatanga ki te:
•	hanga mahere e whakaatu ana i te tūranga o ngā kiripuaki i roto i tētahi nekehanga
•	āta titiro ki tā te Māori whakaatu nekehanga tinana i roto i āna waiata.